Θεματική 1 Εισαγωγή

  • Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) καλεί όλες τις χώρες να αξιοποιήσουν πλήρως τη Σύμβαση-Πλαίσιο του ΠΟΥ για τον Έλεγχο του Καπνίσματος και τις κατευθυντήριες γραμμές της για να προστατεύσουν νεαρά άτομα, γυναίκες, κοινωνικά μειονεκτικές ομάδες, και άτομα που δεν καπνίζουν αλλά εκτίθενται σε περιβάλλοντα καπνίσματος, που θα μπορεί να χρειαστούν πολλές στοχευμένες προσπάθειες για την πρόληψη και έλεγχο του καπνίσματος ούτως ώστε να επιτευχθεί ο παγκόσμιος και τοπικός στόχος της μείωσης καπνίσματος στο 30% (WHO, 2019).
  • Η εκπαίδευση, επικοινωνία και κατάρτιση θεωρούνται ως τρεις τρόποι που μπορούν να ευαισθητοποιήσουν το κοινό και να επιτύχουν κοινωνική αλλαγή σχετικά με αυτό το θέμα και να προλάβουν τα νεαρά άτομα πριν ξεκινήσουν το κάπνισμα (WHO FCTC, 2013).
  • Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Παρακολούθησης Ναρκωτικών και Τοξικομανίας (ΕΚΠΝΤ) καθορίζει τις δεξιότητες ζωής ως “δεξιότητες που επιτρέπουν στα άτομα να ανταπεξέλθουν αποτελεσματικά στις απαιτήσεις και προκλήσεις της καθημερινής ζωής μέσω της διδασκαλίας προσαρμοστικής και θετικής συμπεριφοράς”.
  • Οι προληπτικές παρεμβάσεις συχνά στοχεύουν στις ακόλουθες δεξιότητες ζωής: λήψη αποφάσεων, δημιουργική σκέψη, κριτική σκέψη, αποτελεσματική επικοινωνία, δεξιότητες διαπροσωπικών σχέσεων, αυτοεπίγνωση, ενσυναίσθηση, αντιμετώπιση συναισθημάτων, αντιμετώπιση άγχους και ψυχική ανθεκτικότητα.
  • Επιπρόσθετα, μερικές από τις τεχνικές που πρέπει να αναπτυχθούν στους/στις μαθητές/τριες αναφέρονται στην απελευθέρωση του άγχους, διαχείριση θυμού ή λύπης, ανάπτυξη αυτοεκτίμησης, επιτυχή εφαρμογή στόχων, ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, όπως αντίσταση στους συνομήλικους, έκφραση αναγκών, αυτοπεποίθηση, εξεύρεση εναλλακτικών δραστηριοτήτων και αποδοχή ευθυνών απέναντι στις πράξεις του ιδίου του ατόμου.
  1. Επηρεάζοντας τις γνώσεις και τις στάσεις τους απέναντι στις ουσίες (συνέπειες του καπνίσματος κλπ.) και διδάσκει δεξιότητες αντίστασης στα κοινωνικά μέσα, στη διαφήμιση, και στις πιέσεις από συνομήλικους/κοινωνικές πιέσεις να χρησιμοποιήσουν ουσίες.
  2. Αναπτύσσοντας δεξιότητες προσωπικής αυτοδιαχείρισης, όπως τη λήψη αποφάσεων και επίλυση προβλημάτων, αντίσταση στις επιρροές των κοινωνικών μέσων, αντιμετώπιση του άγχους, θυμού και δυσαρέσκειας, και συμπεριφορική αλλαγή αυτοβελτίωσης/ προσωπική συμπεριφορική αλλαγή.
  3. Βοηθώντας τους/τις μαθητές/τριες να αναπτύξουν τις κοινωνικές τους δεξιότητες όπως επικοινωνιακές ικανότητες, δεξιότητες σχετικά με τις σχέσεις ανδρών-γυναικών, δεξιότητες συνομιλίας κλπ. (J. B., Gilbert & W. K., Lori, 2000).

Αυτό είναι ένα πολύ χρήσιμο εκπαιδευτικό εγχειρίδιο που παρέχει στοιχεία σχετικά με την προσέγγιση  της Κατάρτισης Δεξιοτήτων Ζωής.

  • Τέτοια προληπτικά προγράμματα με βάση το σχολείο είναι πιο πιθανόν να φέρουν θετικά αποτελέσματα στους/στις μαθητές/τριες εάν το πρόγραμμα συντονίζεται από εκπαιδευτικούς σε σύγκριση με λίγο μεγαλύτερους συμμαθητές/τριες. Οι εκπαιδευτικοί γνωρίζουν καλά τους/τις μαθητές/τριες και κατέχουν διδακτική εμπειρία καθώς και δεξιότητες διαχείρισης της τάξης, οπότε τέτοιου είδους κατάρτιση είναι πιο εύκολη για αυτούς/ες.
  • Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία συμμαθητές/τριες γίνονται πολύ πιο αποδεκτοί/ες από νεαρότερους/ες εφήβους ως συντονιστές/τριες του προγράμματος σε σύγκριση με ενήλικες εκπαιδευτές/τριες. Εκπαιδευμένοι/ες μεγαλύτεροι/ες σε ηλικία συμμαθητές/τριες μπορούν να εμπλακούν στο συντονισμό ανάπτυξης μιας δεξιότητας, και συνεπώς μπορούν να βοηθήσουν τους/τις καθηγητές/τριες και να λειτουργήσουν ως θετικά πρότυπα.
  • Παρόλα αυτά, αυτή η κατάρτιση μπορεί να γίνει επιτυχώς και επαρκώς και από επαγγελματίες υγείας.
  • Είναι καλά προετοιμασμένο.
  • Γνωρίζει πολύ καλά τις δραστηριότητες.
  • Είναι έτοιμο να στηρίξει τους/τις μαθητές/τριες σε ολόκληρη τη διαδικασία.
  • Βεβαιωθεί ότι οι μαθητές/ριες νοιώθουν άνετα να εκφραστούν και να εμπλακούν πλήρως στις δραστηριότητες.
  • Αναλογιστεί τις μεθόδους που θα χρησιμοποιηθούν στην κατάρτιση. Για αυτού του είδους το υλικό, έχει αποδειχθεί ότι ο συντονισμός ομαδικής συζήτησης και η επικέντρωση στην εξάσκηση αυτών των δεξιοτήτων στην τάξη ήταν οι πιο αποτελεσματικές μεθόδους, σε σύγκριση με διαλέξεις και άλλες παραδοσιακές μορφές διδασκαλίας.
  • Γίνει εκπαιδευτής/τρια ή προπονητής/τρια κατά τη φάση προσαρμογής, για παράδειγμα στην περίπτωση των εκπαιδευτικών, καλούνται να ξεχάσουν κάπως το ρόλο τους ως καθηγητές/τριες που γνωρίζουν τα πάντα (θα αναφερθούμε σε αυτό στο κεφάλαιο 3 – Θεματική 3).
  • Οδηγίες και Επίδειξη: Ο/Η εκπαιδευτικός εξηγεί στους/στις μαθητές/τριες πως και πότε να χρησιμοποιήσουν τη δεξιότητα και τους δείχνει πως να εξασκήσουν τη δεξιότητα.
  • Συμπεριφορική πρόβα/αναπαράσταση: Σε αυτό το στάδιο, οι μαθητές/τριες εξασκούν την δεξιότητα μέσω αναπαράστασης ρόλων είτε μπροστά σε όλη την τάξη ή σε μικρές ομάδες. Τα σενάρια αναπαράστασης ρόλων πρέπει να περιγράφονται με σαφήνεια και να είναι σύντομα (ιδανικά γύρω στο ένα λεπτό) ούτως ώστε να επιτρέψουν σε όσο περισσότερους/ες μαθητές/τριες να συμμετέχουν.
  • Ανατροφοδότηση: Ο/Η εκπαιδευτικός σχολιάζει τα δυνατά και αδύναμα σημεία της “παράστασης” δεξιοτήτων του/της κάθε μαθητή/τριας. Είναι σημαντικό να επικεντρωθείτε στη δεξιότητα και όχι στο/η μαθητευόμενο/η. Ο/Η εκπαιδευτικός πρέπει να παρέχει ανατροφοδότηση με ένα ήπιο και υποστηρικτικό τρόπο ούτως ώστε οι μαθητές/τριες να κατανοήσουν σε ποιες πτυχές είχαν καλή απόδοση και ποιες χρειάζονται βελτίωση και πως να βελτιωθούν.
  • Κοινωνική Ενίσχυση. Ο/Η εκπαιδευτικός υπογραμμίζει τα θετικά στοιχεία του/της κάθε μαθητή/τριας σχετικά με την απόδοση των δεξιοτήτων του/της. Είναι επαρκές να επικεντρωθείτε σε ένα ή δύο στοιχεία. Είναι σημαντικό να έχετε υπόψη σας ότι η αυτοαποτελεσματικότητα του/της κάθε μαθητή/τριας πρέπει να βελτιωθεί και συνεπώς η απόδοση κάθε συμμετέχοντα/ουσας πρέπει να αξιολογηθεί ατομικά.
  • Παρατεταμένη Εξάσκηση: Το τελευταίο βήμα στη διαδικασία κατάρτισης δεξιοτήτων είναι μια παρατεταμένη εξάσκηση κατά την οποία οι μαθητές/τριες παραλαμβάνουν συμπεριφορικές εργασίες “για το σπίτι”.
    • Για παράδειγμα, όταν εξασκείτε την αντιμετώπιση άγχους, αυτή η εξάσκηση μπορεί να είναι να εξασκήσετε στο σπίτι μια τεχνική αντιμετώπισης άγχους μια φορά την ημέρα. Ή, όταν εξασκείτε την αντίσταση σε συνομήλικους, η δραστηριότητα μπορεί να είναι να πείτε όχι σε ένα/μια φίλο/η όταν ο/η μαθητής/τρια δεν επιθυμεί να αποδεχθεί τέτοιος είδους εισήγηση ή να απαντήσει με αυτοπεποίθηση σε τρεις διαφορετικές καταστάσεις.

Αυτό το μέρος έρχεται για να διευκολύνει τη χρήση δεξιοτήτων που έχουν αποκτηθεί σε καταστάσεις εκτός της τάξεως, να προωθήσουν την εφαρμογή σε διαφορετικές καταστάσεις και να ενθαρρύνουν τους/τις μαθητές/τριες να χρησιμοποιήσουν αυτές τις δεξιότητες ως μέρος της καθημερινής τους ζωής. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να διευκολύνουν περεταίρω τη διαδικασία συζητώντας περεταίρω με τους/τις μαθητές/τριες για το πως εξελίσσονται ή για το τι μπορούν να αλλάξουν και να βελτιώσουν.

  • Επιπρόσθετα είναι κατανοητό ότι η ανάπτυξη δεξιοτήτων ζωής δεν πρέπει να είναι μια συνεδρία διάρκειας μιας ώρας, αλλά ένα πακέτο υλικού που εφαρμόζεται σε μεγαλύτερη χρονική περίοδο (για παράδειγμα μια φορά την εβδομάδα για 15 εβδομάδες ή μερικές φορές την εβδομάδα για περίπου 5 εβδομάδες) ή ακόμα καλύτερα η υιοθέτηση μιας διαθεματικής προσέγγισης.
  • Κατά παρόμοιο τρόπο, το “Unplugged” είναι ένα πρόγραμμα με βάση το σχολείο το οποίο ενσωματώνει στοιχεία τα οποία επικεντρώνονται στην κριτική σκέψη, τη λήψη αποφάσεων, την επίλυση προβλημάτων, τη δημιουργική σκέψη, την αποτελεσματική επικοινωνία, τις διαπροσωπικές δεξιότητες, την αυτοεπίγνωση, την ενσυναίσθηση, την αντιμετώπιση συναισθημάτων και άγχους, κανονιστικές συμπεριφορές, και γνώσεις σχετικά με τις επιβλαβείς για την υγεία συνέπειες της χρήσης ουσιών.
  • Το πρόγραμμα μαθημάτων αποτελείται από δώδεκα (12) ενότητες διάρκειας μιας ώρας που διδάσκονται μια φορά την εβδομάδα από εκπαιδευτικούς του σχολείου οι οποίοι έχουν προηγουμένως παρακολουθήσει ένα πρόγραμμα κατάρτισης διάρκειας 2.5 ημερών. Το μητρώο Xchange του ΕΚΠΝΤ αξιολογεί το πρόγραμμα Unplugged ως ‘ωφέλιμο’, κάτι που σημαίνει ότι πιθανόν να είναι αποτελεσματικό σε διαφορετικά πλαίσια (European Monitoring Center for Drugs and Drug Addiction, 2019). Μπορείτε να διαβάσετε ένα ακαδημαϊκό άρθρο για αυτό το πρόγραμμα εδώ (σελ.. 93-107).